Polska wyróżnia się na tle Europy niezwykle bogatą drewnianą architekturą, której skarby odnajdziemy przede wszystkim w gminach południowej i wschodniej części kraju. Wiele z tych miejscowości pielęgnuje kulturowe dziedzictwo, angażując lokalne społeczności w prace nad renowacją i ochroną unikalnych obiektów. Poniższy przegląd przedstawia gminy, które zachowały największą liczbę zabytków drewnianych, oraz przedstawia praktyki i wyzwania związane z ich utrzymaniem.
Gmina Sękowa – skarbnica zabytków drewnianych
Położona w Beskidzie Niskim gmina Sękowa od lat uznawana jest za prawdziwą perłę tradycji budownictwa drewnianego. Na jej terenie znajduje się niemal dwadzieścia zabytkowych obiektów, w tym kilka unikatowych świątyń wpisanych na listę UNESCO. Najbardziej znanym jest cerkiew pw. św. Filipa i św. Jakuba z XVI wieku, doskonale zachowana i poddawana regularnym konserwacjom.
- cerkiew św. Filipa i św. Jakuba – budowana metodą zrębową w 1520 r., z barokowym ikonostasem i oryginalnymi polichromiami;
- cerkiew greckokatolicka w Siarach – przykład późnobarokowej drewnianej architektury bojkowskiej;
- drewniana dzwonnica w Małastowie – element tradycyjnego układu przestrzennego zabytkowej wsi;
- kaplica cmentarna w Ropicy Górnej – niewielki, lecz cenny zabytek kultur pogranicza.
Gmina Sękowa sukcesywnie sięga po fundusze unijne na prace konserwatorskie, organizuje warsztaty dla lokalnych rzemieślników i promuje swoją ofertę turystyczną jako część szlaku architektury drewnianej. Dzięki temu zabytki te nie tylko przetrwały wieki, ale stają się źródłem dochodu dla mieszkańców i inspiracją dla badaczy kultury ludowej.
Gmina Lipnica Murowana – dziedzictwo UNESCO
Położona w dolinie rzeki Uszwicy Lipnica Murowana słynie z jednego z najstarszych drewnianych kościołów w Polsce – pw. św. Leonarda, którego korzenie sięgają XIV wieku. Obiekt ten oraz piękno otaczającego krajobrazu sprawiły, że od 2003 roku wpisano go na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W gminie znajduje się również kilka chat regionalnych oraz kapliczek przydrożnych, które tworzą spójny układ wraz z centrum miejscowości.
- Kościół św. Leonarda – przykład późnoromańskiej formy, rozbudowany w XV i XVII w., z zachowanymi portalami kamiennymi;
- dawna chata modrzewiowa z XVIII w. – obecnie mini-muzeum przedstawiające życie chłopów;
- kapliczka Matki Boskiej z XIX w. – obiekt o walorach artystycznych i duchowych;
- drewniany spichlerz folwarczny w Głobikowej – rzadki przykład obiektu gospodarskiego.
Władze gminy prowadzą aktywną politykę promocyjną, angażując mieszkańców do pełnienia roli przewodników po obiektach, organizując coroczny Festiwal Tradycji Drewnianej Architektury oraz wspierając lokalne zespoły śpiewacze i rzemieślników. Dzięki temu Lipnica Murowana utrzymuje wysoki standard konserwacji i przyciąga coraz więcej turystów zainteresowanych historią i sztuką ludową.
Gmina Łącko – góralskie kościoły i zagrody
Na południe od Nowego Sącza, w sercu regionu łąckiego, gmina Łącko kryje w sobie liczne świadectwa budownictwa góralskiego. Obok modrzewiowych kościółków z XVIII i XIX stulecia zachowały się tradycyjne zagrody z altanami i kapliczkami przydomowymi. To właśnie tutaj można podziwiać drewniane detale rzeźbione w żywym stylu, charakterystycznym dla Podhala i Beskidu Sądeckiego.
- kościół pw. Matki Bożej Zielnej w Jazowsku – barokowy obiekt z unikalnymi polichromiami;
- drewniane zagrody góralskie w Obidzy – liczne chałupy oraz wozownie z dobitnym elementem sakralnym przy wejściu;
- kapliczka św. Jana Nepomucena – przykład małej architektury sakralnej z przełomu XIX/XX w.;
- Chaty w miejscowości Podobin – zgromadzenie kilkunastu budynków z charakterystycznymi gontowymi dachami.
Realizowane tu inwestycje objęte są programami ochrony krajobrazu kulturowego, a lokalne stowarzyszenie “Drewniany Łączek” organizuje plenery artystyczne, warsztaty ciesielskie i prelekcje na temat technik budowy zrębowej. Warto zwrócić uwagę na inicjatywę „Szlak Kościołów Drewnianych Górali Łąckich”, która łączy religijne tradycje z turystyką edukacyjną.
Gmina Biecz – drewniana architektura mieszczańska
Choć Biecz często kojarzy się z murowanym średniowiecznym centrum, w jej granicach administracyjnych znajdują się również cenne przykłady zabytków drewnianych. Dawne suburbia i przedmieścia, dziś włączone w struktury miasta, zachowały liczne kamienice z parterami konstrukcji szkieletowej oraz wille drewniane z przełomu XIX i XX wieku.
- willa „Pod Swastyką” – modernistyczny budynek mieszkalny z bogatą dekoracją drewnianą;
- dom przedpogrzebowy na cmentarzu parafialnym – dawna kaplica rakowa z misternie zdobionymi belkami;
- zespół kuźni i młyn wodny – obiekty przemysłowe na rzece Ropie, zbudowane w tradycyjnej technologii;
- stara plebania drewniana – przykład architektury sakralnej towarzyszącej murowanej farze.
Gmina Biecz prowadzi prace dokumentacyjne i przygotowuje wnioski o dofinansowanie z regionalnych programów ochrony dziedzictwa. Ważnym elementem jest współpraca z uczelniami technicznymi, które prowadzą badania nad technologiami naprawczymi i zabezpieczającymi elementy drewniane przed szkodnikami i warunkami atmosferycznymi.
